Canlılarda sindirim çeşitlerini ve yapılarını sınıflandırabilme
ENERJİ · Sindirim (Hücre İçi Sindirim ve Hücre Dışı Sindirim), Canlılarda Sindirim Yapıları
Şekilde iki sindirim çeşidi şematik olarak gösterilmiştir.
Hücre içi sindirim: Besin hücre içine alınır; hücrede oluşan besin kofulunda lizozomlardaki enzimlerle sindirilir.
Hücre dışı sindirim: Sindirim enzimleri hücre dışına salgılanır; besinler hücre dışında (sindirim kanalında ya da canlının çevresindeki ortamda) sindirilir, oluşan küçük moleküller hücrelere alınır.
Aşağıda bazı canlıların ve hücrelerin beslenmesiyle ilgili bilgiler verilmiştir:
| Canlı / hücre | Bilgi |
|---|---|
| Amip | Besini yalancı ayaklarıyla sararak hücre içine alır. |
| Şapkalı mantar | Enzimlerini çevresindeki organik maddelerin üzerine salgılar, sindirim ürünlerini emer. |
| İnsan akyuvar hücresi | Vücuda giren bakteriyi yalancı ayaklarıyla sararak hücre içine alır ve lizozom enzimleriyle parçalar. |
| Kedi | Besinler sindirim kanalında salgılanan enzimlerle sindirilir. |
Tablodakileri besinlerin sindirildiği yere göre "hücre içi sindirim" ve "hücre dışı sindirim" şeklinde gruplandırınız.
Yaptığınız gruplandırmada kullandığınız ölçütü yazınız ve bu ölçüte göre hücre içi sindirim ile hücre dışı sindirim arasındaki farkı açıklayınız.
Aşağıda dört omurgalı canlının sindirim yapılarına ilişkin bilgiler verilmiştir:
| Canlı | Dişler | Mide | Bağırsak uzunluğu (vücut uzunluğuna göre) |
|---|---|---|---|
| Kurt | Köpek dişleri uzun ve sivri | Tek bölmeli | Kısa |
| İnek | Üst çenede kesici diş yok; azı dişleri geniş ve düz yüzeyli | Dört bölmeli (işkembe, börkenek, kırkbayır, şirden) | Çok uzun |
| İnsan | Kesici, köpek, küçük azı ve büyük azı dişleri var | Tek bölmeli | Orta |
| Tavuk | Diş yok | Kursak, bezli mide ve taşlık bulunur | — |
Tavuğun sindirim kanalının bir bölümü şekilde şematik olarak gösterilmiştir.
Kurt, inek ve insanı diş yapısı ve bağırsak uzunluğu ölçütlerine göre beslenme tipleri (etçil, otçul, hem etçil hem otçul) bakımından gruplandırınız.
İneğin bağırsağının kurdun bağırsağına göre çok uzun olmasını beslenme tipiyle ilişkilendirerek açıklayınız.
Tavuğun dişleri olmadığı hâlde besinleri nasıl parçaladığını, tablodaki sindirim yapılarının görevleriyle açıklayınız.
Bir öğrenci, bazı omurgalıların sindirim yapılarıyla ilgili topladığı bilgilerle aşağıdaki tabloyu hazırlamıştır. Tabloda bazı hatalar bulunmaktadır.
| Canlı | Diş yapısı | Mide yapısı | Bağırsak uzunluğu (vücut uzunluğuna göre) | Sindirim çeşidi |
|---|---|---|---|---|
| Köpek | Uzun ve sivri köpek dişleri | Dört bölmeli | Uzun | Hücre dışı |
| Koyun | Geniş ve düz yüzeyli azı dişleri | Tek bölmeli | Uzun | Hücre içi |
| Güvercin | Diş yok | Bezli mide ve taşlık; ayrıca kursak bulunur | — | Hücre dışı |
| Tavşan | Geniş ve düz yüzeyli azı dişleri | Tek bölmeli | Uzun | Hücre dışı |
Doğru bilgiler:
- Köpek etçil, koyun ise geviş getiren bir otçuldur.
- Tavşan geviş getirmeyen bir otçuldur. Tavşanın kör bağırsağında selülozu sindiren mikroorganizmalar bulunur.
- Omurgalılarda besinlerin kimyasal sindirimi, sindirim kanalına salgılanan enzimlerle gerçekleşir.
Yeni gözlem: Bilim insanları bir memeli türünde düz ve geniş azı dişleri, belirgin olmayan köpek dişleri ve vücuduna göre çok uzun bir bağırsak tespit etmiştir.
Öğrencinin tablosundaki dört hatayı bulunuz ve doğrularını gerekçesiyle yazınız.
Düzeltilmiş tabloya göre canlıları yalnızca mide yapısı ölçütüyle gruplandırınız. Bu gruplandırmada tavşanın hangi canlıyla aynı grupta yer aldığını belirterek beslenme tipini belirlemede tek bir ölçüt kullanmanın sınırlılığını açıklayınız. Tavşanın tek bölmeli mideye sahip olduğu hâlde selülozu nasıl sindirebildiğini yazınız.
Yeni gözlemdeki memelinin beslenme tipini tahmin ediniz ve tahmininizi kullandığınız ölçütlerle gerekçelendiriniz.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo yazılısında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.