Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
TEPKİ · Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepkiler
Bir doğa belgeselinde aşağıdaki görüntüler yer almaktadır:
- Tek hücreli öglena, ışık gelen tarafa doğru kamçısıyla yüzmektedir.
- Tek hücreli paramesyum, suya damlatılan tuzlu çözeltiden uzaklaşmaktadır.
- Küstüm otuna (Mimosa pudica) dokunulduğunda yaprakçıkları kısa sürede kapanmaktadır.
- Karanlık bir odadan aydınlık bir ortama çıkarılan kedinin göz bebekleri küçülmektedir.
Her görüntüdeki uyaranı ve canlının oluşturduğu tepkiyi yazınız.
Dört örnekte ortak olan örüntüyü belirleyiniz ve bu örüntüden canlılarla ilgili bir genelleme yapınız.
Bir öğrenci, farklı canlıların uyaranlara verdiği tepkileri incelemiş ve şu bilgileri not etmiştir:
| Canlı | Uyaran | Uyaranı algılayan yapı | Tepkiyi oluşturan yapı | Tepkinin süresi |
|---|---|---|---|---|
| Bakteri | Ortamdaki glikoz | Hücre zarındaki algılayıcı moleküller | Kamçı | Saniyeler |
| Fasulye fidesi | Tek yönden gelen ışık | Gövde ucundaki hücreler | Gövdenin gölgede kalan tarafındaki hücrelerin daha fazla uzaması (hormon etkisiyle) | Saatler-günler |
| Kurbağa | Yakınından geçen sinek | Gözdeki reseptörler | Dil kasları | Saniyenin altında |
| İnsan | Sıcak bir yüzeye dokunma | Derideki reseptörler | Kol kasları (eli çekme) | Saniyenin altında |
Tablodaki canlılarda uyaranın algılanması ve tepkinin oluşturulması açısından benzer olan örüntüyü belirtiniz.
Tablodaki canlılarda tepki mekanizmalarının nasıl farklılaştığını algılayan/tepki oluşturan yapı ve tepki süresi açısından açıklayınız.
Bu verilerden yola çıkarak tepki mekanizmaları hakkında bir genelleme yapınız ve bu genellemenin neden kesin kabul edilmemesi gerektiğini tümevarımsal akıl yürütmenin özelliğiyle açıklayınız.
Melis, köpek, kedi ve serçede yaptığı gözlemlerden sonra şu genellemeye ulaşmıştır: "Bütün canlılar uyaranlara sinir sistemi ve kaslar aracılığıyla tepki verir."
Daha sonra öğretmeni ona şu bilgileri vermiştir:
- Venüs sinekkapanı: Kapanının içindeki duyarlı tüylere kısa süre içinde iki kez dokunulduğunda kapan saniyeden kısa sürede kapanır. Bitkilerde sinir sistemi ve kas bulunmaz; kapanma, hücrelerde oluşan elektriksel sinyaller ve hücrelerin su durumundaki değişimlerle gerçekleşir.
- Amip: Tek hücrelidir. Yakınındaki bir besin parçasına doğru yalancı ayak uzatarak hareket eder.
- Ayçiçeği fidesi: Gövdesi birkaç gün içinde ışık gelen yöne doğru bükülür.
- Ahtapot: Tehlike algıladığında kas hareketleriyle hızla uzaklaşır; sinir sistemi gelişmiştir.
Melis'in genellemesini yeni bilgiler ışığında değerlendiriniz. Genellemeye ulaşırken yaptığı hatayı tümevarımsal akıl yürütme açısından açıklayınız.
Tüm örnekleri (Melis'in gözlemleri ve öğretmenin bilgileri) kapsayan yeni bir genelleme yapınız.
Venüs sinekkapanı ile ayçiçeği fidesinin tepkilerini hız ve tepkinin oluşum biçimi açısından karşılaştırınız. Bu karşılaştırmadan bitkilerdeki tepkilerle ilgili ne sonuç çıkarırsınız?
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo yazılısında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.