Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilme
TEPKİ · Uyartıların Alınması (Reseptörler, Uyaran Çeşitleri), Nöronların Yapısı, Nöronlarda Sinyal İletimi ve Sinaps, Duyu Organları
Kerem'in bir gününden bazı anlar:
- Sabah perdeyi açınca güneş ışığı gözlerini kamaştırdı.
- Mutfakta demlenen çayın kokusunu aldı.
- Buzdolabından aldığı buz gibi su şişesinin soğukluğunu avucunda hissetti.
- Telefonundaki müziği kulaklıkla dinledi.
- Çorbanın tuzlu olduğunu fark etti.
Her durumda algılanan uyaranı, uyaranı algılayan reseptör çeşidini ve reseptörün bulunduğu duyu organını yazınız.
Belirlediğiniz reseptörleri "fiziksel uyaranları algılayanlar" ve "kimyasal uyaranları algılayanlar" şeklinde gruplandırınız.
Duyu organlarıyla ilgili bazı bilgiler şunlardır:
- Göz: Retina tabakasında ışığa duyarlı çubuk ve koni hücreleri bulunur. Çubuk hücreleri az ışıkta görmeyi, koni hücreleri renkli görmeyi sağlar.
- Kulak: İç kulakta işitmeyi sağlayan reseptörler ses dalgalarının oluşturduğu titreşimlerle uyarılır. İç kulakta ayrıca başın hareketini ve konumunu algılayarak dengeyi sağlayan reseptörler bulunur. Her iki reseptör tipi de sıvı hareketiyle bükülen tüylü hücrelerdir.
- Deri: Dokunma, basınç, sıcaklık ve ağrıyı algılayan reseptörler bulunur.
- Dil: Tat tomurcuklarındaki reseptörler sıvıda çözünmüş maddelerle uyarılır.
- Burun: Burun boşluğunun üst kısmındaki koku epitelinde havadaki koku moleküllerini algılayan reseptörler bulunur.
Duyu organlarını içerdikleri reseptör çeşitlerine göre şu gruplara ayırınız: fotoreseptör, mekanoreseptör, termoreseptör, kemoreseptör. (Bir organ birden fazla grupta yer alabilir.)
Kulak hem işitme hem de denge organı olduğu hâlde neden tek bir reseptör çeşidi (mekanoreseptör) altında gruplandırılabilir? Açıklayınız.
Göz ve deriyi içerdikleri reseptörlerin çeşitliliği açısından karşılaştırınız. Bu karşılaştırmaya göre "Her duyu organı yalnızca bir çeşit uyaranı algılar." yargısını değerlendiriniz.
Bazı hayvanların duyu reseptörleriyle ilgili bilgiler aşağıda verilmiştir:
| Hayvan | Bilgi |
|---|---|
| Çıngıraklı yılan | Gözleriyle burun delikleri arasındaki çukur organlarıyla karanlıkta avının yaydığı ısıyı (kızılötesi ışınımı) algılar. |
| Köpek balığı | Başındaki özel reseptörlerle avının kas hareketleri sırasında oluşan zayıf elektrik alanlarını algılar. Bu reseptörlere elektroreseptör denir. |
| Bal arısı | Gözleri, insan gözünün algılayamadığı morötesi (ultraviyole) ışığı algılayabilir. |
| Kelebek | Ayaklarındaki reseptörlerle konduğu yaprağın tadını, yani yüzeydeki kimyasal maddeleri algılar. |
Bir gözlem: Nezle olan Ayla, en sevdiği yemeğin tadını yeterince alamadığını, yemeğin "tatsız" geldiğini söylemiştir.
Tablodaki hayvanların reseptörlerini algıladıkları uyaranın türüne göre reseptör çeşitleriyle adlandırınız ve "fiziksel uyaran" ya da "kimyasal uyaran" algılayanlar şeklinde gruplandırınız.
Kelebeğin tat algılayan reseptörlerinin ayaklarında, insanınkilerin ise dilde bulunması reseptörlerin sınıflandırılmasında hangi ölçütün daha belirleyici olduğunu gösterir? Açıklayınız.
Ayla'nın yemeğin tadını alamamasını tat ve koku reseptörlerinin özellikleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo yazılısında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.