Hücredeki genetik materyalin organizasyonunda parça bütün ilişkisi kurar.
GENDEN PROTEİNE · Nükleik Asitlerin Keşfi ve Önemi
Öğretmen tahtaya şu tanımları yazmıştır:
- Nükleotit: Nükleik asitleri oluşturan temel birim.
- Gen: DNA molekülü üzerinde belirli bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan bilgiyi taşıyan bölüm.
- DNA: Çok sayıda nükleotitin bağlanmasıyla oluşan, kalıtsal bilgiyi taşıyan molekül.
- Kromozom: Hücre bölünmesi sırasında DNA'nın özel proteinlerle (histonlar) birlikte kısalıp kalınlaşmasıyla belirgin hâle gelen yapı.
- Kromatin: Hücre bölünmediği sırada çekirdekte DNA ve proteinlerin oluşturduğu gevşek iplikçikler.
Nükleotit, gen, DNA ve kromozom kavramlarını parçadan bütüne doğru sıralayınız ve her basamaktaki parça-bütün ilişkisini birer cümleyle açıklayınız.
Kromatin ile kromozom arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
- İnsan vücut hücresi: Çekirdekte 46 kromozom bulunur. Hücre bölünmeye hazırlanmadan önce her kromozom tek bir doğrusal DNA molekülü içerir.
- DNA, histon adlı proteinlerin etrafına sarılarak nükleozom adı verilen birimleri oluşturur. Art arda dizilen nükleozomlar kromatin iplikçiklerini oluşturur; hücre bölünmesi sırasında kromatin daha da kısalıp kalınlaşarak kromozomları belirgin hâle getirir.
- İnsanın 11 numaralı kromozomundaki DNA molekülü, insülin hormonunun yapısına ait bilgiyi taşıyan insülin geni ile birlikte yüzlerce farklı gen taşır. Genler, DNA molekülünün belirli nükleotit dizilerinden oluşan bölümleridir; DNA'da genler arasında kalan bölgeler de bulunur.
- Bir insan vücut hücresindeki DNA molekülleri uç uca eklenseydi uzunluğu yaklaşık 2 metre olurdu; bu DNA, çapı mikrometrelerle ölçülen çekirdeğin içine sığmaktadır.
DNA'nın paketlenme basamakları şekilde şematik olarak gösterilmiştir.
İnsülin geni, 11 numaralı kromozom ve bu kromozomdaki DNA molekülü arasındaki parça-bütün ilişkisini açıklayınız. Bir öğrencinin "Bir DNA molekülü tek bir genden oluşur." yargısını metindeki bilgiyle değerlendiriniz.
İnsan hücresinde DNA'nın histon proteinlerinin etrafına sarılarak paketlenmesinin gerekliliğini metindeki bilgiyle ilişkilendirerek açıklayınız.
Nükleozom, histon, DNA ve kromatin kavramları arasında parça-bütün ilişkisi kurunuz.
Vücut hücrelerinde 4 çift (2n = 8) kromozom bulunan bir hayvan türü için aşağıdaki bilgiler verilmiştir:
- Hücre bölünmeye hazırlanırken her DNA molekülü kendini eşler. Eşlenme öncesinde her kromozom bir DNA molekülünden oluşur; eşlenme sonrasında her kromozom, birbirinin kopyası olan ve sentromer bölgesinden bağlı iki kardeş kromatitten oluşur. Her kardeş kromatitte bir DNA molekülü bulunur.
- Bu türün 3 numaralı kromozomlarından biri üzerinde tüy rengini belirleyen gen ile göz rengini belirleyen gen bulunmaktadır. Bu kromozomun DNA eşlenmesinden önceki ve sonraki hâli şekilde şematik olarak gösterilmiştir.
Bir öğrenci şu yargıları ileri sürmüştür:
- I. "Bir kromozom üzerinde yalnızca bir gen bulunur."
- II. "DNA eşlendiğinde hücredeki kromozom sayısı 16'ya çıkar."
- III. "Kardeş kromatitlerin aynı bölgelerinde bulunan genler normalde birbirinin aynısıdır."
Bu hayvanın bir vücut hücresinin çekirdeğinde DNA eşlenmesinden önce ve sonra bulunan kromozom, kromatit ve DNA molekülü sayılarını bulunuz.
Öğrencinin I, II ve III numaralı yargılarını gen-DNA-kromozom ilişkisi açısından değerlendiriniz.
Nükleotit, gen, DNA, kromatit ve kromozom kavramlarını kullanarak eşlenmiş bir kromozomun yapısını parçadan bütüne doğru açıklayan bir paragraf yazınız.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo yazılısında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.