Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme
DOĞAL SİSTEMLER VE SÜREÇLER · Tektonik Süreçler
Yer kabuğu, levha adı verilen büyük parçalardan oluşur. Bu levhalar, altlarındaki mantonun üst kısmında bulunan yarı akışkan katman üzerinde çok yavaş hareket eder. Şekilde levhalar ve mantodaki madde hareketleri temsilî olarak gösterilmiştir.
Şekilden yararlanarak levhaların hareket etmesine neden olan süreci açıklayınız.
Aşağıdaki yeryüzü şekillerinin hangi tür levha sınırında oluştuğunu yazınız: Orta Atlas Sırtı, Himalaya Dağları, San Andreas Fayı, And Dağları.
Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alır. Güneyde Afrika ve Arap levhaları kuzeye doğru hareket etmektedir. Bu sıkışma nedeniyle Anadolu levhası, Kuzey Anadolu Fayı ve Doğu Anadolu Fayı boyunca batıya doğru hareket eder. Batı Anadolu'da ise yer kabuğu kuzey-güney yönünde gerilmekte; Gediz ve Büyük Menderes gibi çöküntü alanları ile bunların arasında yükselen dağlar uzanmaktadır. Bu çöküntü alanlarının kenarlarında Denizli ve Aydın çevresinde önemli jeotermal sahalar bulunmaktadır.
Levha hareketleri Şekil 1'de, Batı Anadolu'daki yapı ise Şekil 2'de temsilî olarak gösterilmiştir.
Türkiye'de deprem riskinin yüksek olmasını levha hareketleriyle açıklayınız.
Batı Anadolu'daki çöküntü alanları (graben) ile dağların (horst) oluşumunu ve bu alanlarla jeotermal kaynaklar arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
Bir araştırma gemisi, okyanus ortası sırtından doğuya doğru ilerleyerek okyanus tabanındaki kayaçlardan örnek almıştır. Kayaçların yaşları şöyledir (kurgusal veri):
| Sırttan uzaklık (km) | 0 | 200 | 400 | 600 |
|---|---|---|---|---|
| Kayaç yaşı (milyon yıl) | 0 | 10 | 20 | 30 |
Sırtın batısında da aynı uzaklıklarda aynı yaşta kayaçlar bulunmuştur. Ölçüm sonuçları şekilde temsilî bir kesit üzerinde gösterilmiştir.
Okyanus tabanının sırtın bir tarafındaki yayılma hızını cm/yıl cinsinden hesaplayınız.
Bu verilerin levha tektoniği için nasıl bir kanıt oluşturduğunu açıklayınız.
Yayılma bu hızla sürerse 5 milyon yıl sonra okyanusun genişliğinin ne kadar artacağını hesaplayınız. Levha hareketlerine dayanarak Dünya'nın gelecekteki görünümüne ilişkin bir öngörüde bulununuz ve gerekçelendiriniz.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.