Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
DOĞAL SİSTEMLER VE SÜREÇLER · İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
Üç farklı yerin özellikleri şöyledir:
- A: Yağış çok azdır; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır.
- B: Yıl boyunca sıcak ve çok yağışlıdır.
- C: Yükseltisi fazladır; sıcaklık gün içinde sık sık 0 °C'nin altına düşüp üzerine çıkar, kayaçların çatlaklarında su bulunur.
Her yerde etkili olan ayrışma türünü (fiziksel ayrışma ya da kimyasal çözünme) belirtiniz ve bu sürecin nasıl gerçekleştiğini kısaca açıklayınız.
Kireç taşı (kalker) ve granitten hangisinin çözünmeye daha elverişli olduğunu gerekçesiyle yazınız.
- Durum 1: Toros Dağları'nın batısındaki Teke ve orta kesimindeki Taşeli platolarında kireç taşı yaygındır. Bu platolarda yer altına sızan sular mağaralar, düdenler ve dolinler oluşturmuştur (Şekil).
- Durum 2: Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde kış uzun sürer; ilkbahar ve sonbaharda gece donları ve gündüz erimeleri sık yaşanır. Bu alanlarda dağ yamaçlarında köşeli kaya parçalarından oluşan döküntüler görülür.
- Durum 3: Aynı tür kireç taşından yapılmış iki eski mezar taşından yağışlı bir kıyı kasabasındakinin yazıları, kurak bir iç bölge kasabasındakine göre çok daha fazla silinmiştir.
Durum 1'deki yeryüzü şekillerinin oluşumunu kayaç yapısı ve iklim özellikleriyle neden-sonuç ilişkisi içinde açıklayınız.
Durum 2'deki döküntülerin oluşumunu iklimle ilişkilendirerek açıklayınız.
Durum 3'ten iklimin çözünme üzerindeki etkisine ilişkin bir sonuç çıkarınız.
Bir öğrenci, aynı büyüklükte iki kireç taşı parçası ile şekildeki deneyi yapmıştır (kurgusal veri):
| Kap | İçindeki sıvı | 30 gün sonraki kütle kaybı |
|---|---|---|
| 1 | Saf su | 0,1 g |
| 2 | Karbondioksit eklenmiş su | 1,5 g |
Ayrıca öğrenci, aynı deneyi granit parçalarıyla da tekrarlamış ve her iki kapta da ölçülebilir bir kütle kaybı gözlemlememiştir.
Deney sonuçlarını açıklayınız. Kireç taşı ile granit arasındaki farkın nedenini yazınız.
Deney sonucundan yararlanarak karstik şekillerin Türkiye'de Toroslar gibi kireç taşının yaygın ve yağışın yeterli olduğu yerlerde, yağışın çok az olduğu yerlere göre daha fazla gelişmesinin nedenini açıklayınız.
Aşağıdaki tabloyu defterinize çizerek iklim ve kayaç özelliklerine göre baskın ayrışma sürecini (fiziksel ayrışma ya da kimyasal çözünme) ve bu sürecin hızını yazınız.
| Kireç taşı (çözünebilen) | Granit (dayanıklı) | |
|---|---|---|
| Sıcak ve nemli iklim | ? | ? |
| Kurak ve gece-gündüz sıcaklık farkı fazla iklim | ? | ? |
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.