Türkiye ve dünyadaki yerleşmelerin mekânsal organizasyonunu çözümleyebilme
BEŞERÎ SİSTEMLER VE SÜREÇLER · Yerleşmelerin Mekânsal Organizasyonları
Üç farklı alanda yerleşmelerin dağılışı, her biri eşit büyüklükte karelere bölünmüş bir harita üzerinde gösterilmiştir (Şekil). Aynı dağılış aşağıdaki tablolarda da verilmiştir. "●" işareti bir yerleşmeyi, "●●" aynı karede iki yerleşme bulunduğunu, "–" ise yerleşme olmayan kareyi gösterir.
Alan X
| 1. sütun | 2. sütun | 3. sütun | 4. sütun |
|---|---|---|---|
| ● | – | ● | – |
| – | ● | – | ● |
| ● | – | ● | – |
| – | ● | – | ● |
Alan Y
| 1. sütun | 2. sütun | 3. sütun | 4. sütun |
|---|---|---|---|
| ●● | ●● | – | – |
| ●● | ●● | – | – |
| – | – | – | – |
| – | – | – | – |
Alan Z
| 1. sütun | 2. sütun | 3. sütun | 4. sütun |
|---|---|---|---|
| ● | – | – | ● |
| – | – | ● | – |
| ● | ● | – | – |
| – | – | – | ● |
Her alandaki yerleşmelerin mekânsal desenini (düzenli, kümelenme, rassal) yazınız.
Alan Y'deki kümelenme deseninin oluşmasında etkili olabilecek iki coğrafi koşulu yazınız.
Kurgusal bir şehrin merkezden dışa doğru yapısı şöyledir:
- Merkez: Bankalar, büyük mağazalar, belediye binası, iş merkezleri; arsa fiyatları en yüksek; gündüz nüfusu çok fazla, gece nüfusu az.
- Merkezin çevresi: Eski konutların arasında küçük atölyeler ve dükkânlar; bazı evler iş yerine dönüştürülmüş.
- Orta kuşak: Apartmanlardan oluşan konut alanları, okullar ve parklar.
- Dış çeper: Organize sanayi bölgesi, yeni toplu konutlar ve büyük alışveriş merkezleri; çevre yolu bu kuşaktan geçer.
Ayrıca bölgede sunulan hizmetler şöyledir: Köyde bakkal ve ilkokul; ilçe merkezinde devlet hastanesi ve lise; il merkezinde üniversite ve uzmanlık hastanesi; çevredeki metropol şehirde uluslararası havalimanı.
Şehirdeki benzer özelliklere sahip bölgeleri adlandırınız. "Merkezin çevresi" kuşağının bölgeler arası geçiş özelliği gösterdiğine ilişkin bir çıkarımda bulununuz.
Verilen hizmetlerden yararlanarak yerleşmeler arasındaki mekânsal hiyerarşiyi çözümleyiniz.
İki farklı yerleşmenin mekânsal organizasyonu aşağıda tanımlanmış, temsilî planları şekilde verilmiştir:
- Yerleşme 1 (Safranbolu tarihî çarşı ve çevresi): Dar vadilerin içinde ve yamaçlarda kurulmuştur. Sokaklar dar ve eğri büğrüdür, arazinin eğimine uyar. Çarşı vadi tabanında, konutlar yamaçlarda yer alır. Yerleşme yüzyıllar içinde plansız (organik) biçimde gelişmiştir.
- Yerleşme 2 (New York – Manhattan): Büyük ölçüde düz bir ada üzerinde, 19. yüzyıl başında hazırlanan bir planla dik açılarla kesişen caddelerden oluşan ızgara (dama tahtası) düzeninde gelişmiştir. Merkezde gökdelenler ve iş merkezleri yoğunlaşır; ulaşım metro, köprü ve tünellerle sağlanır.
İki yerleşmeyi mekânsal desen, yollar ve işlev alanlarının yerleşimi bakımından karşılaştırarak bir benzerlik ve iki farklılık yazınız.
İki yerleşmenin farklı organizasyonunda etkili olan coğrafi koşulları açıklayınız.
Afetlere dirençli bir yerleşme planlanırken mekânsal organizasyonda dikkat edilmesi gereken üç unsuru, bu iki yerleşmeden örneklerle değerlendiriniz.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.