Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği yorumlayabilme
1. ÜNİTE: TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE (1040-1299) · Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim
Aşağıdaki tabloda İslamiyet öncesi Türk devletleri ile Büyük Selçuklu Devleti'nin devlet teşkilatına ait bazı özellikler verilmiştir.
| Unsur | İslamiyet öncesi Türk devletleri | Büyük Selçuklu Devleti |
|---|---|---|
| Hâkimiyet anlayışı | Yönetme yetkisinin (kut) Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. | Yönetme yetkisinin Allah tarafından verildiğine inanılırdı; hükümdarlar halifeden de onay alır, "sultan" unvanını kullanırdı. |
| Veraset sistemi | Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. | Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. |
| Hükümdarlık alametleri | Tuğ, otağ, kotuz, davul, sancak | Hutbe okutmak, para (sikke) bastırmak, tuğra, çetr (hükümdar şemsiyesi), nevbet (belirli vakitlerde davul çalınması) |
| Devlet işlerinin görüşüldüğü kurul | Kurultay (toy) | Divan-ı Saltanat (Büyük Divan) |
Tablodaki unsurları değişen ve süreklilik gösteren yönleriyle sınıflandırınız.
Tablodaki değişimlerin ortaya çıkmasında etkili olan temel faktörü açıklayınız.
- Büyük Selçuklu Devleti: Sultan Melikşah'ın ölümünden (1092) sonra oğulları ve hanedan üyeleri arasında taht mücadeleleri başlamıştır. Bu mücadeleler devletin zayıflamasına ve bölgelerde hanedan üyelerine bağlı Selçuklu kollarının güçlenmesine yol açmıştır.
- Türkiye Selçuklu Devleti: Sultan II. Kılıç Arslan, ülkesini oğulları arasında paylaştırmıştır. Onun ölümünden sonra kardeşler arasında taht mücadeleleri yaşanmıştır.
- Atabeylik: Selçuklularda hanedan üyesi olan meliklerin (şehzadelerin) eğitimi ve yönetimde yetiştirilmesi için yanlarına atabey adı verilen tecrübeli devlet adamları verilirdi. Merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde bazı atabeyler, yönettikleri bölgelerde bağımsız atabeylikler kurmuştur.
Metinlerdeki gelişmelerde etkili olan, İslamiyet öncesi Türk devletlerinden gelen süreklilik unsurunu belirtiniz ve bu unsurun Selçuklu devletlerine etkisini açıklayınız.
Atabeylik kurumunun ortaya çıkış amacı ile zamanla aldığı biçim arasındaki değişimi yorumlayınız.
Veraset sistemindeki süreklilik ile atabeyliklerin ortaya çıkışı arasında nasıl bir ilişki kurulabilir? Açıklayınız.
Aşağıda Büyük Selçuklu Devleti'nin ordu teşkilatı ve ikta sistemiyle ilgili bilgiler verilmiştir:
| Ordu unsuru | Özellik |
|---|---|
| Hassa ordusu (gulamlar) | Küçük yaşta alınıp sarayda eğitilen, doğrudan sultana bağlı, maaşlı askerlerdir. |
| İkta askerleri | Ordunun önemli bir bölümünü oluşturur; ikta sahiplerinin yetiştirip beslediği atlı askerlerdir. |
| Türkmen kuvvetleri | Konar göçer Türkmen boylarının savaş zamanında orduya katılan atlı savaşçılarıdır. |
| Yardımcı kuvvetler | Selçuklulara bağlı devlet ve beyliklerin gönderdiği askerlerdir. |
İkta sistemi (Şekil): Devlete ait toprakların vergi gelirleri, bu gelirleri toplama ve bölgeyi koruma görevi karşılığında devlet görevlilerine ve komutanlara verilirdi. İkta sahipleri, topladıkları vergiyle belirli sayıda atlı asker yetiştirip besler ve savaş zamanında bu askerlerle orduya katılırdı. Toprağın mülkiyeti devlete aitti. İkta sistemi Büyük Selçuklu Devleti'nde, özellikle Vezir Nizamülmülk döneminde, yaygın ve düzenli bir hâle getirilmiştir.
Selçuklu ordusu savaşlarda, düşmanı sahte geri çekilmeyle tuzağa düşürüp çevirmeye dayanan Turan taktiğini (hilal taktiği) uygulamaya devam etmiştir.
Selçuklu ordu teşkilatında İslamiyet öncesi Türk devletlerinden gelen süreklilik unsurlarını ve ortaya çıkan değişimleri belirleyiniz.
İkta sisteminin devlete sağladığı yararları askerî, ekonomik ve yönetim açılarından açıklayınız.
İkta sisteminin, merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde nasıl bir sorun oluşturabileceğini sorgulayınız. Hassa ordusunun bu açıdan sultana sağladığı avantajı yazınız.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.