Lale Devri’nde Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana gelen değişimi tarihsel bağlamı içerisinde yorumlayabilme
1. ÜNİTE: DEĞİŞEN DÜNYADA OSMANLI (1683-1789) · Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri
Lale Devri (1718-1730), Pasarofça Antlaşması'yla başlayıp Patrona Halil İsyanı'yla sona eren dönemdir. Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa dönemindeki bazı gelişmeler şunlardır:
- Yirmisekiz Mehmed Çelebi, elçi olarak Paris'e gönderildi; gördüklerini Sefaretname adlı eserinde anlattı.
- İbrahim Müteferrika ve Said Efendi'nin kurduğu matbaada Türkçe kitaplar basılmaya başlandı.
- Doğu ve Batı dillerindeki önemli eserleri Türkçeye çevirmek için bir tercüme heyeti kuruldu.
- İstanbul'daki yangınlarla mücadele için Tulumbacı Ocağı (itfaiye teşkilatı) kuruldu.
- Kâğıthane'de Sadabad Kasrı yaptırıldı; Topkapı Sarayı'nın önüne III. Ahmed Çeşmesi inşa edildi.
- Lale yetiştiriciliği yaygınlaştı; bazı lale soğanları çok yüksek fiyatlarla alınıp satıldı.
Listedeki gelişmeleri diplomasi, kültür-eğitim, sosyal hayat ve mimari-sanat alanlarına göre tablolaştırınız.
Bu döneme "Lale Devri" adının verilmesinin nedenini ve dönemin barış ortamıyla ilişkisini kendi ifadelerinizle açıklayınız.
Aşağıda Lale Devri'ne ait bazı kaynaklar ve gelişmeler hakkında bilgi verilmiştir:
- Sefaretname: Yirmisekiz Mehmed Çelebi, 1720-1721 yıllarındaki Fransa elçiliği sırasında Paris'te gördüğü saray ve bahçeleri, gözlemevini, tiyatroyu, fabrikaları ve devlet işleyişini eserinde ayrıntılı olarak anlatmıştır.
- Matbaa: İbrahim Müteferrika'ya verilen izinle kurulan matbaada dinî kitaplar dışındaki eserlerin (sözlük, tarih, coğrafya vb.) basılmasına izin verilmiştir. Matbaada basılan ilk kitap Vankulu Lügati (1729) adlı sözlüktür.
- Mimari: Bu dönemde yapılan köşk, çeşme ve sebillerde Batı süsleme sanatının etkileri görülmeye başlanmıştır.
- Elçilikler: Osmanlı Devleti bu dönemde Avrupa'daki gelişmeleri yakından izlemek amacıyla Paris ve Viyana gibi Avrupa başkentlerine geçici elçiler göndermiştir.
Kaynaklardan yararlanarak Lale Devri'nde Osmanlı Devleti'nin Batı'ya bakışında meydana gelen değişimi kendi ifadelerinizle açıklayınız.
Bu değişimi tarihsel bağlamı içinde yorumlayınız: Osmanlı Devleti'nin Batı'yı tanıma ihtiyacı neden bu dönemde ortaya çıkmıştır?
Matbaada dinî kitapların basılmasına izin verilmemesini dönemin toplumsal koşullarıyla ilişkilendirerek yorumlayınız.
Aşağıdaki iki görüş, bu soru için hazırlanmış kurgusal öğrenci görüşleridir:
- Görüş 1: "Lale Devri yalnızca eğlencelerin, israfın ve gösterişin olduğu bir dönemdir; devlete hiçbir yararı olmamıştır."
- Görüş 2: "Lale Devri, Osmanlı Devleti'nde Batı'yı örnek alan yeniliklerin başladığı bir dönemdir."
Bilgi notu:
- Dönemde İstanbul'da Kâğıthane başta olmak üzere pek çok köşk ve bahçe yaptırılmış, devlet ileri gelenleri arasında gösterişli eğlenceler düzenlenmiştir.
- Matbaa kurulmuş, tercüme heyeti oluşturulmuş, Avrupa'ya geçici elçiler gönderilmiş, itfaiye teşkilatı kurulmuştur.
- 1730'da İran cephesindeki başarısızlıklar ve artan vergilerden duyulan hoşnutsuzlukla başlayan Patrona Halil İsyanı sonucunda Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürülmüş, III. Ahmed tahttan indirilmiş ve Lale Devri sona ermiştir.
- Dönemdeki yeniliklerden daha çok İstanbul ve devletin üst kesimleri etkilenmiştir.
Görüş 1 ve Görüş 2'yi bilgi notundaki kanıtlarla değerlendiriniz. Her iki görüşün doğru ve eksik yönlerini belirtiniz.
Lale Devri'ndeki israf ile Patrona Halil İsyanı arasındaki ilişkiyi tarihsel bağlamı içinde açıklayınız.
Lale Devri'ndeki yeniliklerin toplumun geneline yayılamamasının bu yeniliklerin kalıcılığı üzerindeki etkisini yorumlayınız.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.