Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme

Zeynep, mahallesindeki eski çeşmenin ne zaman ve kim tarafından yaptırıldığını araştırmıştır. Yaptığı işler karışık sırayla aşağıda verilmiştir:

• A. Çeşmenin üzerindeki kitabeyi (yazıtı) fotoğraflayıp Osmanlı Türkçesi bilen bir uzmana okutmuş, mahalle yaşlılarıyla görüşmüş ve belediye arşivindeki kayıtları taramıştır.
• B. Elde ettiği bilgileri ve kanıtları kaynak göstererek bir araştırma raporu ve bilgi panosu hazırlamıştır.
• C. "Mahallemizdeki çeşme ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?" sorusunu belirlemiştir.
• D. Bir yaşlının verdiği tarihin kitabedeki tarihle uyuşmadığını fark etmiş, hangi bilginin daha güvenilir olduğunu sorgulamıştır.
• E. Kitabeyi, arşiv kayıtlarını ve görüşme notlarını tek tek incelemiş; her kaynağın ne zaman, kim tarafından oluşturulduğunu not etmiştir.
• F. Kitabedeki tarihin ve arşiv kaydının birbirini desteklediğini görerek çeşmenin yapım tarihini ve yaptıranı hakkında bir sonuca ulaşmıştır.

Aşağıdaki araştırma süreci, bu soru için hazırlanmış kurgusal bir örnektir.

Tarihçi Ahmet Bey, "19. yüzyılın sonlarında X kasabasının nüfusu neden azalmıştır?" sorusunu araştırmaktadır. Arşivde kasabaya ait nüfus kayıtlarını, dönemin bir gazetesini ve kasabadan göç etmiş birinin yıllar sonra yazdığı hatıratı bulmuştur.

• Nüfus kayıtları, belirli bir dönemden sonra kasabanın nüfusunun belirgin şekilde azaldığını göstermektedir.
• Gazete, aynı yıllarda bölgede kuraklık ve salgın hastalık olduğunu yazmaktadır.
• Hatıratın yazarı ise kasabanın, demir yolu başka bir kasabadan geçtiği için terk edildiğini ileri sürmektedir. Ahmet Bey, hatıratın olaydan yaklaşık 40 yıl sonra yazıldığını ve yazarın o yıllarda çocuk olduğunu tespit etmiştir.

Kaynaklar ve oluşturuldukları zaman şekilde özetlenmiştir.

Aşağıdaki iki çalışma, aynı konu üzerine hazırlanmış kurgusal ürünlerdir. Konu: Kurgusal Y şehrindeki eski köprünün yıkılma nedeni.

Ürün 1 – Bir sosyal medya videosu: Başlığı "Köprüyü yıkan gizli el! Kimsenin bilmediği gerçek!" Videoda yalnızca bir kişinin yıllar sonra anlattığı söylentiye yer verilmiş, köprünün düşman bir grup tarafından kasten yıktırıldığı iddia edilmiştir. Köprünün yıkıldığı yıl yaşanan büyük sele ait belediye kayıtlarından ve gazete haberlerinden hiç söz edilmemiştir.

Ürün 2 – Bir öğrencinin araştırma ödevi: Belediye kayıtları, dönemin gazeteleri, köprünün onarım defterleri ve sözlü anlatımlar karşılaştırılmıştır. Kayıtlar köprünün sel sırasında yıkıldığını göstermektedir. Ödevde kasten yıkıldığına dair söylentiye de yer verilmiş, ancak bu söylentiyi destekleyen bir belge bulunamadığı belirtilmiştir. Bütün kaynaklar ödevin sonunda gösterilmiştir.