“Giriş” üniteleri ünite tablosunda belirtilen kendi konuları çerçevesinde ele alınacaktır. (bk. Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı 2018 sayfa 13, 2. madde)
1. ÜNİTE: GİRİŞ · OKUMA 1. Edebiyat ile düşünce akımları / felsefe arasındaki ilişki 2. Edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri arasındaki ilişki 3. Dilin tarihî süreç içerisindeki değişimini etkileyen sebepler 4. İlk örneklerden günümüze Türkçenin önemli sözlükleri Dil Bilgisi Konuları: - Metinler üzerinden imla ve noktalama çalışmaları yapılır. - Kelimede anlam ile ilgili çalışmalar yapılır.
Okul kütüphanesinde hazırlanan "Türkçenin Sözlükleri" panosunda eser adları kapatılmış dört bilgi kartı bulunmaktadır:
- Kart 1: 11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud tarafından, Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmıştır. Türkçe kelimeler Arapça olarak açıklanmıştır.
- Kart 2: Kıpçak (Kuman) Türkçesine ait kelimeleri Latin harfleriyle veren, Latince, Farsça ve Kumanca kelimeler içeren bir sözlüktür.
- Kart 3: Şemseddin Sâmi tarafından hazırlanmış, Türkçe kelimeleri Türkçe olarak açıklayan önemli bir sözlüktür.
- Kart 4: Türk Dil Kurumunun hazırladığı, ilk baskısı 1945 yılında yapılan sözlüktür.
Eser listesi: Türkçe Sözlük, Divânu Lugâti't-Türk, Muhâkemetü'l-Lügateyn, Kâmûs-ı Türkî, Codex Cumanicus
Eser listesinden yararlanarak her kartta tanıtılan sözlüğün adını yazınız.
Eser listesinde kartlarla eşleşmeyen eserin adını yazınız ve bu eserin neden bir sözlük olmadığını kısaca açıklayınız.
Kart 1 ile Kart 3'te tanıtılan sözlükleri hazırlanış amacı ve açıklama dili bakımından karşılaştırınız.
Aşağıdaki metni okuyunuz.
Türkçe, tarih boyunca geniş bir coğrafyaya yayılan Türk boylarının dili olmuştur. Boyların birbirinden uzak bölgelere göç etmesi, zamanla farklı lehçe ve ağızların oluşmasına yol açmıştır. İslamiyet'in kabulünden sonra Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime dile girmiştir. Cumhuriyet döneminde 1928'de Latin harflerine geçilmiş, 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kurulmuştur. Bu dönemde "mektep" yerine "okul", "imtihan" yerine "sınav" gibi kelimeler yaygınlaşmıştır. Günümüzde ise teknolojik gelişmeler dile kapılarını açmıştır: "bilgisayar", "e-posta" gibi kelimeler kullanılmakta, eskiden yalnızca bir hayvanın adı olan "fare" kelimesi bilgisayarın yönlendirme aracının adı olarak da kullanılmaktadır.
(Metin bu soru için yazılmıştır.)
Metinde dilin değişimini etkileyen dört sebebi belirleyiniz ve her birine metinden bir örnek yazınız.
Metinde koyu yazılan "kapılarını açmak" söz grubunun metinde hangi anlamda kullanıldığını yazınız ve bu kullanımın gerçek anlam mı mecaz anlam mı olduğunu belirtiniz.
"Fare" kelimesinin kazandığı yeni anlamın hangi yolla oluştuğunu açıklayınız ve bu örneğin dilin değişimi hakkında ne gösterdiğini yazınız.
Bilgi notu:
- 17. yüzyılda Descartes'ın temsil ettiği akılcılık (rasyonalizm), aklı bilginin temel kaynağı sayar. Aynı yüzyılda Fransa'da gelişen klasisizmde akıl ve sağduyu ön plandadır.
-
- yüzyılda Auguste Comte'un pozitivizmi, gözlem ve deneye dayanan bilgiyi esas alır. Yüzyılın ikinci yarısında realizm ve natüralizm güçlenir. Natüralizmin öncüsü Émile Zola, romancının bir bilim insanı gibi gözlem ve deney yapması gerektiğini savunur; natüralist eserlerde insanın kalıtım ve çevre tarafından belirlendiği düşüncesi öne çıkar.
-
- yüzyılın başında Sigmund Freud'un psikanalizi, insan davranışlarında bilinçaltının etkisini öne çıkarır. André Breton'un 1924'te yayımladığı bildiriyle sistemleşen gerçeküstücülük (sürrealizm), bilinçaltını ve rüyaları sanatın kaynağı sayar. Psikolog William James'in kullandığı bilinç akışı kavramı da modern romanda bir anlatım tekniğine dönüşür.
Metin A: Kasap Rıfat'ın oğlu da babası gibi olmuştu: aynı kalın bilekler, aynı ani öfke. Mahallenin güneş görmeyen, rutubetli sokakları, babadan oğula geçen bu sertliği her gün biraz daha bileyliyordu. Çocuğun bir gün babasının bıçağını eline alacağını, mahallede herkes biliyordu.
Metin B: kapı çaldı mı çalmadı mı sabah da çalmıştı annem mi o değil annem İzmir'de şimdi limon kokusu nereden geliyor bahçedeki limon ağacı çocukken altında uyurdum kapı yine mi
(Metin A ve Metin B bu soru için yazılmıştır.)
Metin A'nın bilgi notundaki hangi edebî akım ve felsefi yaklaşımla ilişkilendirilebileceğini metinden iki ipucuna dayanarak açıklayınız.
Metin B'de kullanılan anlatım tekniğini adlandırınız. Bu tekniğin metindeki görünümünü ve bilgi notunda hangi bilim alanıyla ilişkilendirildiğini açıklayınız.
"Edebiyat, düşünce akımlarından ve bilimden bağımsız olarak gelişir." yargısını bilgi notundan iki örneğe dayanarak değerlendiriniz.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımıdır; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.